کارگردانی چیست؟ کارگردان خوب کیست؟
وقتی فیلمی ما را تحت تاثیر قرار میدهد - خواه با یک پلان خیرهکننده، یک بازی خاص یا یک پیچش داستانی غیرمنتظره - اغلب ناخودآگاه میپرسیم: «چه کسی این فیلم را ساخته؟» پاسخ این سؤال معمولا به یک اسم ختم میشود: کارگردان. اما واقعا کارگردانی یعنی چه؟ کار یک کارگردان دقیقا چیست؟ آیا فقط پشت دوربین میایستد و دستور میدهد «اکشن» و «کات»؟
میخواهید بیشتر درباره دانش نقد فیلم بدانید، کلیک کنید
در این مقاله، قرار است به زبان ساده و بدون پیچیدگیهای تئوریک، نقش کارگردان را در شکلگیری یک فیلم بررسی کنیم. از وظایف او در پشت صحنه تا ردپایی که در تار و پود فیلم باقی میگذارد. قرار است بفهمیم که چرا سبک یک کارگردان، مثل امضایش، خاص و قابل تشخیص است و خلاصه؛ کارگردان خوب کیست؟با مقایسه دو فیلم از دو کارگردان متفاوت (تارانتینو و فرهادی) یاد میگیریم چطور از نگاه بیننده عادی به سمت تحلیلگر فیلمدوست حرکت کنیم. در پایان، تمرینی برای شما در نظر گرفتهایم تا با یک فیلم شناختهشده (مثل «تلقین»)، خودتان نقش کارگردان را از دل صحنهها بیرون بکشید. اگر تا امروز فقط فیلم میدیدید، اینبار قرار است آن را بخوانید.
وظایف کارگردان فیلم به زبان ساده
برای درک نقش کارگردان، بهتر است فیلم را مثل یک ارکستر تصور کنیم. در این ارکستر، بازیگران، فیلمبردار، طراح صحنه، آهنگساز، تدوینگر و همه عوامل دیگر، مثل نوازندههای مختلف هستند. اما کسی که این مجموعه را رهبری میکند، تا همه با یک هماهنگی مشخص صدای نهایی را تولید کنند، همان کارگردان است.
تصمیمهای کلیدی از اول تا آخر
کارگردان معمولا از همان مراحل ابتدایی درگیر فیلم میشود؛ گاهی خودش نویسنده فیلمنامه است، گاهی هم با یک متن آماده کار میکند. اما حتی در صورت داشتن فیلمنامهای کامل، این کارگردان است که تصمیم میگیرد:- چه نوع بازیای از هر بازیگر گرفته شود؟
- نورپردازی صحنه چطور باشد؟
- دوربین از چه زاویهای فیلمبرداری کند؟
- کدام بخشها سریع و کدام بخشها کند روایت شوند؟
- چه رنگی بر فضای کلی فیلم غالب باشد؟
- موسیقی چه نقشی در القای احساسات بازی کند؟
هدایت تیم؛ از تخیل تا تصویر
کارگردان مثل ناخدای یک کشتی بزرگ است. او باید با گروههای مختلف فنی و هنری در تعامل باشد؛ با مدیر فیلمبرداری برای ساخت قابها، با طراح صحنه برای خلق فضا، با تدوینگر برای کنترل ریتم و حتی با صداگذار برای خلق تاثیر شنیداری. این یعنی کارگردانی فقط یک کار هنری نیست، بلکه ترکیبیست از رهبری، مدیریت پروژه، و خلاقیت بصری.تفاوت با نویسنده یا تهیهکننده
گاهی مردم تصور میکنند کارگردان همان کسی است که فیلم را نوشته یا پول آن را داده. اما تفاوتها مشخص است:- نویسنده قصه را میسازد، ولی کارگردان آن را به زبان تصویر ترجمه میکند.
- تهیهکننده مسائل مالی و اجرایی را مدیریت میکند، اما کارگردان تصمیمهای خلاقانه را میگیرد.
امضای کارگردان در فیلم
امضایی که با دوربین میزند
شاید تماشای فیلم برای یک مخاطب معمولی یعنی دنبال کردن داستان، بازیها یا موسیقی، اما برای کسی که میخواهد سینما را بهتر بفهمد، فیلم چیزی بیشتر از اینهاست. یکی از عناصر کلیدی در تحلیل یک فیلم، رد پای کارگردان است؛ یعنی نشانههایی که به ما میگویند این فیلم از ذهن و نگاه چه کسی بیرون آمده است. کارگردان، حتی اگر فیلمنامهنویس هم نباشد، با انتخابهایی که در طول فرایند تولید میگیرد، به فیلم شخصیت میدهد. این انتخابها معمولا آنقدر مشخص و تکرارشونده هستند که بعد از مدتی به سبک شخصی او تبدیل میشوند؛ چیزی که منتقدان از آن با عنوان «امضای کارگردانی» یاد میکنند. اما این امضا دقیقا از کجا پیدا میشود؟ چند نمونه از جاهایی که میتوان به رد کارگردان پی برد:- نوع قاببندیها و حرکت دوربین (ثابت، لرزان، دایرهای، از بالا یا پایین)
- نحوه هدایت بازیگران و نوع بازیهایی که از آنها گرفته میشود
- میزانسن صحنه؛ یعنی نحوه چیدمان عناصر بصری در قاب
- ریتم روایت و نحوه تدوین (کند، تند، پرشدار یا خطی)
- استفاده از نور، رنگ و صدا برای القای حس خاص
- تکرار مضمونها یا موقعیتهایی مشابه در فیلمهای مختلف یک کارگردان
سبک شخصی کارگردانها
وقتی نگاه تبدیل به زبان میشود
همانطور که نویسندهها سبک نگارش خاص خودشان را دارند، کارگردانها هم زبان بصری و روایی منحصربهفردی دارند. این سبک شخصی حاصل مجموعهای از انتخابهاست: از نوع داستانهایی که سراغشان میروند تا نحوه قاببندی دوربین، ریتم روایت، و حتی دیالوگنویسی. در ادامه، چند کارگردان شناختهشده را با سبک ویژهشان مرور میکنیم.کوئنتین تارانتینو
تارانتینو بهخاطر علاقهاش به خشونت نمایشی، ساختارهای غیرخطی و دیالوگهای طولانی اما تیز، شهرت دارد. فیلمهای او اغلب یادآور سینمای کلاسیک هستند اما با یک رویکرد کاملا مدرن. شخصیتهایش معمولا خشن، زباندار و مرموزند، اما همین خشونت اغلب حالت طنز یا اغراقشده دارد. فیلمهای او پر از ارجاع به سینمای غرب، آسیای شرقی و فیلمهای درجه دو هستند.کریستوفر نولان
نولان فیلمسازی است که با پیچیدگی زمانی شناخته میشود. او علاقه خاصی به ساختارهای غیرخطی، روایتهای لایهمند و مفاهیم فلسفی دارد. فیلمهایش عموما پر از جزئیات دقیق و طراحی ساختارمند هستند، طوری که اغلب مخاطب را به تفکر و بازبینی چندباره دعوت میکنند. از «یادگاری» (Memento) تا تلقین و «تنت»، او همیشه با زمان بازی میکند.
اصغر فرهادی
فرهادی سینمایی مبتنی بر واقعگرایی اخلاقمحور میسازد. داستانهایش اغلب در دل جامعه شهری ایران شکل میگیرند، بدون شخصیت کاملا مثبت یا منفی. تنشهای درونی، انتخابهای اخلاقی و خاکستری بودن شخصیتها در کنار دوربین رویدست و لوکیشنهای واقعی، امضای او هستند. گفتوگوها طبیعیاند و اغلب ما را به درون بحرانهای انسانی میبرند.رازهای فیلمنامه نویسی به سبک اصغر فرهادی
مسعود کیمیایی
کیمیایی را میتوان یکی از پایهگذاران سینمای قهرمانمحور در ایران دانست. فیلمهای او پر از دیالوگهای خاص، فضاهای مردانه، و شخصیتهایی هستند که اغلب در تعارض با جامعه قرار دارند. سبک او بیشتر کلاسیک است و بهشدت متکی بر زبان، منش قهرمان، و نوع خاصی از «غرور» در روایت. آثاری مثل قیصر یا گوزنها هنوز هم نمونههای شناختهشده سبک او بهشمار میروند.همه چیز درباره مراحل فیلمسازی مسعود کیمیایی
مقایسه ۲ جهان: هشت نفرتانگیز vs همه میدانند
برای درک تفاوت نگاه کارگردانها، هیچ چیز بهتر از مقایسه دو فیلم از دو فیلمساز متفاوت نیست. در اینجا سراغ فیلم هشت نفرتانگیز (The Hateful Eight) ساخته کوئنتین تارانتینو و فیلم همه میدانند (Everybody Knows) ساخته اصغر فرهادی میرویم. هر دو فیلم حول محور تنش، راز، و شخصیتهایی با انگیزههای پنهان میچرخند. اما شباهت در موضوع، شباهت در فرم را تضمین نمیکند.-
روایت و ساختار
-
میزانسن و مکان
-
هدایت بازیگر و دیالوگ
نتیجهگیری
- هشت نفرتانگیز یک بازی مرگ و راز در فضای نمایشنامهوار است که با خشونت و سبکپردازی به اوج میرسد.
- همه میدانند یک درام خانوادگی-روانی است که با آرامش سطح را میشکافد و به بحران میرسد.
تمرین پیشنهادی: اینبار فیلم را بخوان، نه فقط ببین
برای اینکه درک بهتری از نقش کارگردان در فیلم داشته باشید، یک تمرین ساده اما بسیار مؤثر پیشنهاد میکنیم: تماشای دوباره یک فیلم آشنا با تمرکز بر انتخابهای کارگردانی.
پیشنهاد ما فیلم تلقین (Inception) به کارگردانی کریستوفر نولان است. این فیلم نهتنها از نظر داستانپردازی و ساختار زمانی پیچیده است، بلکه نمونهای روشن از سبک شخصی نولان در کارگردانی محسوب میشود.
حین تماشا، سعی کنید این پرسشها را در ذهن داشته باشید:
- چرا نولان این فیلم را در چند سطح زمانی روایت کرده؟
- انتخاب موسیقی، نور و رنگ در هر لایه خواب چه حسی القا میکند؟
- چه چیزهایی در نحوه حرکت دوربین، چینش صحنهها یا بازی گرفتن از بازیگرها، به ما نشان میدهند که نولان پشت دوربین است؟
- چه تصمیمهایی در طراحی صحنهها و تدوین به سردرگمی و در عین حال انسجام داستان کمک میکنند؟
دیگر مطالب «چگونه به یک منتقد فیلم آماتور تبدیل شویم»
بازی خوب چیست؟ بازیگر خوب کیست؟
فیلمبرداری چیست؟ چشم تماشاگر کجاست؟
تدوین چیست؟ چرا گاهی متوجهش نمیشویم؟
م
مهران باقی
— تهران
متولد ۱۳۶۳ | تهران نویسنده و روزنامهنگار او دانشآموخته رشته علوم ارتباطات اجتماعی است و در این سالها در نشریاتی نظیر هفتهنامه سروش، همشهری جوان، ایراندخت، خطخطی، تماشاگران و... نوشته. او به عنوان نویسنده با برنامههای تلویزیونی خندوانه، سیم آخر و... همکاری داشته است.
دیدگاهها
ارسال دیدگاه